Mizah nedir?

İnsanı gülmeye sevk eden yazı ve resim sanatıdır. Mizah eserleri sırf şaka maksadıyla yaratıldığı gibi belirli fikirleri ifade etmek için de yaratılır.

Karikatür, hikaye, roman, komedi, nükte, fıkra, hiciv, gibi şekillerde karşımıza çıkan bu eserlerin en büyük özelliği «espri» dediğimiz asıl can alacak noktanın hikayenin teferruatı arasında büyük bir ustalıkla gizlenmesi ve tam sırası gelince, beklenmedik bir anda söylenmesidir.

Böylece birdenbire ummadığı bir durumla karşılaşmak dinleyici veya okuyucu, ya da seyircide gülme isteği uyandırır. Çeşitli toplumların mizah anlayışı birbirine benzemez. Türkiye’de ilk mizah, dünyanın başka taraflarında olduğu gibi önce sözlü olarak başlamıştır. Eski meddahlar, dalkavuklar hoş esprileriyle dinleyenleri güldürürdü. Yazılı mizah daha çok 19. yüzyıldan itibaren gelişmeye başlamıştır.

Mizah eserleri sadece şaka, güldürme maksadıyla söylenip, yazılıp, çizildiği gibi belli fikirleri ifade etmek için de ortaya konulabilir. Karikatür, hikaye, roman, komedi, nükte, fıkra, hiciv, taşlama gibi şekillerde karşımıza çıkan bu eserlerin en ehemmiyetli vasfı espri dediğimiz asıl can alıcı noktanın, eserin teferruatı arasında büyük bir maharetle gizlenmesi, tam sırası gelince de beklenmedik bir anda söylenmesidir.

Mizah, hayal ve hislerden daha çok zeka mahsülüdür. Bir mizahçı, hayal gücünden, olup bitenlerden, tarihten ve çeşitli bilgilerden faydalanabilir. Mizah, aynı zamanda sosyal ihtiyaçtır. Zaman zaman öfke ve sıkıntıların dağıtılmasında, emniyet supabı gibi tesirli olur. Milletlerin ve cemiyetlerin mizah anlayışı birbirine benzemez. Milli karakter, yaşama tarzı gibi şahsa ve topluluğa ait özellikler mizah anlayışına tesir eder.

Türk mizahı

Türkiye’de ilk mizah, dünyanın başka taraflarında olduğu gibi sözlü olarak başlamıştır. Sözlü Türk Mizahı’nın en yaygın misali fıkralardır. Fıkralar, şahıslara ve bölgelere göre çeşitli isimler altında toplanır. Bunlardan bir kısmı Türklüğün zeka inceliğini, nükte gücünü ve hayat görüşünü en güzel yansıtan, Nasreddin Hoca fıkraları gibi, belli bir şahsa aittir veya o şahsa mal edilerek anlatılır.

Mahalli fıkralar, bazı bölge halkını ve ırk zümrelerini karakterize eder. Karadeniz, Doğu Anadolu, Rumeli, İstanbul insanlarına, Yahudilere, İskoçlara dair anlatılan birçok fıkra, bu bölgelerde yaşayan kişilerin mizaçlarını, olaylar karşısındaki tepkilerini, bazen da şivelerini mübalağalı bir tarzda işler. Ayrıca büyük şehir fıkraları, karı-koca fıkraları, halk bilmecelerinin bir kısmı, tekerlemeler, Karagöz, ortaoyunu, meddah konuşmaları Türklere mahsus sözlü mizah çeşitleridir.

Bir kısım destanlar (Sivrisinek Destanı, Züğürtlük Destanı) ve bazı halk manileri de sözlü ve yazılı mizaha misal gösterilebilir. Yazılı Türk Mizahı’nın kökü divan edebiyatının başlangıcına kadar iner. Eski mizah yazılarının büyük kısmı, güldürücü, hikmetli veya eğlenceli fıkraları içine alan, Letaif denilen kitaplarda toplanırdı. divan edebiyatında mizahi eserlerin, hiciv, hezl, latife olmak üzere üç çeşiti vardı.

Fuzuli’nin Şikayetname’si, Şeyhi’nin Harname’si (Merkep Hikayesi), Kani’nin Hirrename’si (Kedi Hikayesi), Nef’i’nin Siham-ı Kaza’sı (Kaza Okları), İzzed Molla’nın Mihnet-i Keşan’ı (Keşan’da Çekilen Sıkıntılar), Edirneli Güfti’nin Tezkire’si, Süruri’nin Hezeliyat’ı (Hicivler) divan edebiyatının en önemli mizah eserleri arasındadır.

Halk edebiyatında taşlama, mani, destan türünde birçok yazılı mizah eserine rastlanır. Anonim mani, bilmece ve tekerlemeler arasında da mizahi olanlar çoktur. Halk edebiyatında mizah; topluma, zamana bazı meslek zümrelerine, ünlü kişilere dönük olması bakımından, divan edebiyatından ayrılır. Fakat halk edebiyatında da belli kişilere ve kavramlara sataşmalar oldukça çok görülür.

Tanzimattan sonra yazılı mizah daha çok cemiyet konularını işlemiştir. Ziya Paşanın 1870’te neşredilen Zafername’si, bu devrin en önemli mizah eseri kabul edilmektedir. Yirminci yüzyıl başlarında Hüseyin Rahmi Gürpınar, Rıza Tevfik Bölükbaşı, Ahmed Rasim; milli edebiyat döneminden günümüze kadar da Neyzen Tevfik, Refik Halit Karay, Orhan Seyfi Orhon, Fazlı Ahmed Aykaç, Yusuf Ziya ortaç (Akbaba Dergisi) gibi yazarlar mizah alanında isim yapan kimseler oldular.

Sözlükte "mizah" ne demek?

1. Gülmece: cemal nadir yalnızca karikatürist değil, bir mizah ustasıydı .

Cümle içinde kullanımı

İnci gibi güzel bir yazısı ve mizaha da istidadı varmış.
- Y. K. Beyatlı

Mizah kelimesinin ingilizcesi

n. humor, humorousness, humour [Brit.], whimsicality, whimsicalness
Köken: Arapça

Son eklenenler

vdi
tmo

Yorumlar

Nevzat gözaydın 17.03.2016
Mizahın farklı anlam ve yorumları için aydın boysan kitapları çok yararlı oluyor. Ayrıca tarık minkari kitapları da BOYSAN gibi günümüzü mizah yoluyla aydınlatıyor.
Cevapla

Yorum ekle

Vazgeç